Wtrącenia spotykane w diamentach mogą być ciałami stałymi, ciekłymi lub gazowymi. Inkluzje mają budowę prostą lub złożoną. Na tej podstawie wyróżnia się inkluzje:
– jednofazowe, o charakterze ciała stałego bądź ciekłego, bądź też gazowego,
– dwufazowe, o charakterze ciała fluidalnego (faza gazowa w postaci pęcherzyka odmieszana w fazie ciekłej),
– trójfazowe, o charakterze ciała ciekłego, w którym występują odmieszane: faza gazowa (w postaci pęcherzyka) i faza stała (w postaci drobnego monokryształu),
– wielofazowe (polifazowe), o charakterze ciała ciekłego z odmieszanymi fazami stałymi i gazowymi.
Ciała tworzące inkluzje mogą powstawać:
-przed utworzeniem się zawierającego je diamentu; są to tzw. inkluzje pierwotne będące rezultatem inkorporacji wcześniej utworzonego ciała do tworzącego się aktualnie diamentu,
– w tym samym czasie co zawierający je diament; są to tzw. inkluzje syngenetyczne formujące się równocześnie z bardzo szybko rozrastającym się inkorporującym je diamentem,
– później niż zawierający je diament; są to tzw. inkluzje wtórne (epigenetyczne) będące rezultatem inkorporacji do uprzednio utworzonego już diamentu.
Wielkość i pokrój inkluzji bywają bardzo różne. Mogą to być obiekty widoczne tylko przy dużych powiększeniach mikroskopowych, ale bywają również takie, które można dogodnie obserwować okiem nieuzbrojonym. Jednak większość inkluzji jest na tyle nieduża, że dla ich obserwacji konieczne jest użycie binokularu gemmologicznego.
Uporządkowane rozmieszczenie i pokrój inkluzji są nieraz bezpośrednią przyczyną wielu barwnych zjawisk optycznych w diamentach, np. kocie oko, tygrysie oko, asteryzm, mleczność, jedwabistość.
